تجربه معلمین موفق ، فرشته (زهرا) بصراوی

استفاده از اعراب قرآن کریم در درک صحیح مفاهیم

(عکس)

فرشته (زهرا) بصراوی

پژوهشگر و مدرس مفاهیم قرآن کریم و نهج البلاغه

کارشناسی ارشدعلوم قرآنی و حدیث

در این طرح برای استفاده از اعراب قرآن کریم در درک صحیح مفاهیم ، ابتدا فراگیران با توجه به میزان دانششان در صرف و نحو به سطح تقسیم می شوند و با استفاده از نقش هر حرف و کلمه در یک عبارت ، معنی و مفهوم آن آموزش داده می شود.

استفاده از اعراب قرآن کریم در درک صحیح مفاهیم

 

سوابق فعالیت قرآنی

  • سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ آموزش قرآن کریم و ترجمه آن برای نوجوانان ، جوانان و کارکنان زن
  • سال ۱۳۶۲ تا ۱۳۷۰ تهیه مجموعه آیات و روایات پیرامون زن
  • ( همراه با استخراج تفسیر آیات از المیزان و اعراب گذاری و ترجمه روایات )
  • سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۳ تحصیل در رشته کارشناسی ارشد علوم قرآنی و حدیث دانشگاه تهران
  • سال ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۷ تدریس دروس عمومی در دانشگاه آزاد اسلامی
  • سال ۱۳۷۴ تا ۱۳۷۷ انجام پروژه تحقیقاتی تدوین و تبیین شاخص های فرهنگی از دیدگاه اسلام
  • ( با استفاده از آیات قرآن کریم ، تفسیر المیزان ، نهج البلاغه و مجامع روایی شیعه )
  • سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۰ ترجمه نهج البلاغه (همراه با استخراج معنی واژگان آن)
  • سال ۱۳۸۰ تا کنون ترجمه و تفسیر قرآن کریم با عنوان التبیین (برداشت هایی از قرآن کریم)
  • سال ۱۳۸۲ تا کنون تدریس مفاهیم نهج البلاغه و قرآن کریم در حوزه های علمیه و مراکز قرآنی
  • سال ۱۳۸۴ و ۱۳۸۹ چاپ دو جلد اول و دوم نهج البلاغه آموزشی
  • سال ۱۳۸۸ تا کنون تهیه وبلاگ های برداشتهایی از قرآن کریم ، نهج البلاغه آموزشی، اعراب قرآن کریم و نامه و مقاله. قرارداده شده در پیوند وبلاگ اول با آدرس: http://basravi.blogfa.com
  • سال ۱۳۸۲ تا کنون تربیت مربیان و محققان در موضوعات قرآنی و نهج البلاغه

سوابق اجرایی طرح

از سال ۱۳۸۲ همزمان با آموزش مفاهیم نهج البلاغه در برخی از حوزه های علمیه و مراکز قرآنی نکات صرف و نحو همراه با مفهوم و معنی فارسی کلمات برای فراگیران بیان می شد. این امر موجب تهیه جلد دوم نهج البلاغه آموزشی تالیف نگارنده شده است.

از سال ۱۳۸۷ این روش برای آموزش مفاهیم قرآن کریم نیز تجربه شده است.

پست الکترونیکی :  fe.basravi@gmail.com  تلفن همراه : ۰۹۱۲۶۶۵۰۸۲۸

 

عناوین تالیف یا تالیفات و مقالات علمی پژوهشی

تالیف جلد اول و دوم نهج البلاغه آموزشی در سال ۱۳۸۴ و ۱۳۸۹

 

پروژه های تحقیقاتی

۱- زن در اسلام

۲- تدوین و تبییت شاخص های فرهنگی از دیدگاه اسلام

۳- ترجمه ونهج البلاغه

۴- التبیین (برداشت هایی از قرآن کریم)

 

شرح مبسوط طرح << استفاده از اعراب قرآن کریم در درک صحیح مفاهیم >> :

مقدمه: ضرورت دانستن صرف و نحو برای درک بهتر مفاهیم قرآن کریم از دیربار آشکار بوده است. در این طرح سعی شده است فراگیری صرف و نحو و مفاهیم قرآن کریم همزمان صورت گیرد. این امر موجب می شود از اتلاف وقت و به تاخیر افتادن هدف تا تکمیل دانش صرف و نحو جلوگیری به عمل آید.

همچنین انگیزه قرآن آموزان برای زودتر و بهتر فراگرفتن مفاهیم قرآن کریم موجب افزایش سرعت و کیفیت فراگیری صرف و نحو می شود.

شیوه اجرای طرح: این طرح برای سه سطح از فراگیران اجرا می شود، بنابراین مرحله ائل این طرح سطح بندی فراگیران از نظر دانستن صرف و نحو عربی است.

سطح ۱ – فراگیران مبتدی و نا آشنا به صرف و نحو

سطح ۲ – فراگیران کم آشنا با صرف و نحو

سطح ۳ – فراگیران آشنا با صرف و نحو

سطح ۱ – فراگیران مبتدی و نا آشنا با صرف و نحو معمولا افرادی با تحصیلان پایین تز از سیکل هستند.

ارائه طرح برای این افراد در چند مرحله اجرا می شود:

ابندا یک آیه کوتاه از قرآن کریم انتخاب می شود و از اولین حرف الفبا (صامت) و حرکت (مصوت) آن با حوصله برای فراگیران تدریس می شود. در این مرحله لازم است از تخته و ماژیک و تصویر استفاده شود.

نگارنده از دو آیه اول سوره حمد : بسم الله الرحمن الرحیم و الحمد االه رب العالمین شروع می کند.

معمولا لازم است نکات ذیل با زبان قابل فهم فراگیران تدریس شود. مقدمه ای شامل حروف الفبا که صامت هستند و قابل ترکیب با یکدیگر نمی باشند ، مگر با استفاده از مصوتها ، که موجب به حرکت در آمدن صامت ها می شوند ، انواع کلمه ، اسم و علائم آن << ال و تنوین >> ، اقسام اسم معرفه به ال و معرفه به اضافه و اسم نکره ، اسم مبنی و اسم معرب و تجزیه بسم الله به << ب >> و << اسم >> و << الله >> . مطالب فوق با توجه به توانایی درک فراگیران در یک تا سه جلسه تدریس می شود.

برای ترکیب سه کلمه ب ، اسم و الله با یکدیگر لازم است مقدمه ای شامل تعریف حرف که معنی مستقلی ندارد ، حروف جر که موجب مجرور شدن اسم بعد از خود می شوند و نیاز به یک فعل دارند تا به آن تعلق گیرند ، حرف جر باء ، اسم مجرور به حرف جر ، نشانه مجرور بودن ، متعلق جار و مجرور بسم ، ترکیب بسم الله . در همین جا ممکن است مبتدی با ضرورت دانستن اعراب برای فهم قرآن کریم آشنا شود.

زیرا معنی ب و اسم به تنهایی دارای هیچ حکمی نیست و دانستن چیستی متعلق این جار و مجرور به چیستی معنی آن یاری می رساند. همچنین ممکن است فراگیران در همین جا با تعریف دو نوع جمله اسمیه و فعلیه آشنا شوند و اینکه هرگز جمله عربی با حرف شروع نمی شود. از ترکیب اسم و الله نیز می توان مفهوم مضاف و مضاف الیه و معرفه بودن مضاف را به مبتدی آموخت. چنانکه ملاحضه می شود ترکیب << بسم الله >> شامل تمام مجرورات اصلی است. پس از بیان این نکته به مبتدی ، می توان او را با مفهوم توابع و تبعی بودن اعراب << صفت >> آشنا کرد و علت مجرور بودن << ارحمن >> و << الرحیم >> را بیان کرد و از فراگیران خواست که تحقیقی در این باره در آیات بعدی قرآن کریم انجام دهند. به این صورت که بیسا کلمه مجرور را همراه با کلمه قبل از آن نوشته و علت جر کلمه انتخابی خود را بنویسید.

سه کلمه << الله >> در لله ، و <<رب>> و << العالمین >> باید اولین کلمات انتخابی فراگیران باشد که در آغاز جلسه بعد مورد بررسی قرار می گیرد. سپس جمله اسمیه و مبتدا و خبر تدریس شدع موضوع مرفوعات با جمله << الحمد لله رب العالمین >> توضیح داده می شود. نگارنده پس از این آیه شریفه بند ائل خطبه ۱ نهج البلاغه را ندریس می کند. جمله اول خطبه ۱ << الحمد لله الذی لا یبلغ مدحته القائلون >> از نظر ترکیب قابل انطباق با آیه شریفه << الحمد لله رب العالمین >> است علاوه بر آن موصول ، جمله صلله ، اسم مبنی الذی و صفت و تابع بودن آن و محلی بودن اعراب آن تدریس می شود.

با تدریس جمله صله این موصول که یک جمله فعلیه است می توان موضوعات فعل مضارع ، فاعل و مفعول و اعراب هر یک تدریس شود. مطالب در این هنگام بسیار روان و قابل فهم می شود و فراگیران با کنجکاوی و علاقه و اشتیاق به یادگیری ادامه می دهند.

بند ۱ خطبه ۱ دارای پنج جمله با همین ترکیب است ازین رو مطالب آموخته شده در ذهن فراگیر تثبیت می شود. نگارنده خطبه ۱ را در هفت فصل از کتاب نهج البلاغه آموزشی جلد ۲ برای فراگیران آکاده کرده است. فصل ۱ و ۲ این کتاب به طور کامل برای فراگیران سطح ۱ تدریس می شود. پس از اتمام فصل ۱ ، آموزش تماما شفاهی می شود و فراگیران با خواندن متن بدون اعراب در کلاس توانایی خود را بالا برده قرائت صحیح متن و درک همزمان معنی با قرائت را تمرین می کنند. این روش تا پایان فصل ۲ ادامه می باید و فراگیران پس از آن به سطح ۲ ارتقاء می یابند و با فراگیران سطح ۲ که معمولا دارای مدرک دیپلم هستند همراه می شوند. مربیان محترم می توانند به جای بند ۱ خطبه ۱ ، دیگر آیات سوره حمد را تا پایان به همان روش بیان شده ادامه دهند. تجربه نگارنده ۳۴ جلسه ۱/۵ ساعته را برای رساندن افراد مبتدی به سطح ۲ کافی می داند.

سطح ۲ – فراگیران کم آشنا با صرف و نحو معمولا افرادی با تحصیلات دیپلم یا دانش آموختگان رشته های غیر علوم اسلامی هستند. ارائه طرح برای این افراد با سرعت بیشتری صورت می گیرد. نگارنده تمتم مطالب فصل اول و دوم جلد ۲ کتاب نهج البلاغه آموزشی را برای این سطح نیز بیان می کند ، ولی هیچگاه به توضیحات اضافی و تکرار موضوعات نیازی نبوده است. فراگیران در این سطح در دوران دبیرستان و دانشگاه با بسیاری از مطالب صرف و نحو آشنا شده اند و یادآوری مطالب آموخته شده در این دوره کافی است. البته برخی از مطالب جا افتاده از ذهن افراد نیز آموخته می شود. اما بیشتر به طریق پرسش و پاسخ درباره ی آیات یا متن دینی که برای تدریس انتخاب شده است.

تجربه ی نگارنده ۳۴ جلسه ۱/۵ ساعته را برای تدریس تمام خطبه ۱ نهج البلاغه یا تدریس سوره حمد و ۳۰ آیه اول سوره بقره به فراگیران سطح ۲ کافی می داند.

سطح ۳ – فراگیران آشنا با صرف و نحو معمولا دانش آموختگان رشته های علوم اسلامی حوزه های علمیه یا دانشگاه ها هستند. ارائه طرح برای این افراد تنها از طریق پرسش و پاسخ درباره آیات یا متن دینی انتخاب شده می باشد. حتی میتوان طرح را با آزمون کتبی و به صورت غیر حضوری اجرا کرد. البته اجرای حضوری طرح موجب افزایش اعتماد به نفس فراگیران است و باعث می شود انسان برای مربی شدن آمادگی بیشتری می یابند.

نگارنده در ۱۷ جلسه ۱/۵ ساعته تمام متن بدون اعراب خطبه ۱ را با فراگیران این سطح به پایان می رساند. برای اجرای غیر حضوری ۷ جلسه کافی است و در هر جلسه یک آزمون از یکی از فصلهای خطبه ۱ نهج البلاغه برگزار می شود. می توان به جای نهج البلاغه سوره حمد و ۳۰ آیه اول سوره حمد را برای این دوره انتخاب کرد.

فراگیران پس از پایان این دوره به سطح ۴ نهج البلاغه و یا سطح ۱ تفسیر قرآن کریم ارتقاء می یابند. آموزش در این سطوح به روش پزوهش انجام می گیرد. برای پژوهش های این دوره از رایانه استفاده می شود. نگارنده برای فراگیرانی که مایلند آموزش را به صورت غیر حضوری ادامهم دهند یک وبلاگ گروهی را طراحی کرده است که نویسندگان این وبلاگ طلبه های سطح ۴ نهج البلاغه هستند. همین روش می تواند برای طلبه های تفسیر قرآن کریم نیز اجرا شود.

برای توضیح بیشتر درباره تفاوت شیوه آموزش به هر یک از سطح ۱ و ۲ و ۳ فراگیران ، صفحه اول جزوه مفاهیم قرآن کریم هر یک از این سطوح در ذیل می آید ، برای ورود به سطح ۱ آشنایی با روخوانی و روانخوانی قرآن کریم کافی است.

 

صفحه اول جزوه مفاهیم قرآن کریم سطح ۱ :

بسم الله الرحمن الرحیم

<< بسم >> از دو قسمت تشکیل شده است : ۱ – << ب >> که دومین حرف الفبا است و << باء >> نام دارد ، شکل دیگر آن << ب >> است و برای تلفظ آن دو لب را روی هم قرار می دهیم ولی صدای آن شنیده نمی شود تا اینکه لبها با یکی از صداهای کشیده << آ >> ، << ای >> ، << او >> یا صداهای کوتاه << – >> ، << – >> ، << – >> به حرکت در آید.

۲ – حرکت کوتاهخ <<->> که کسره نام دارد و در زیر حروف الفبا قرار گرفته موجب حرکت کردن حرف به طرف پایین می شود به صورتی که نصف صدای << ای >> شنیده شود. مانند باء در << بسم >> که پس از قرار گرفتن کسره در زیر آن << ب >> از صامت و بیب حرکت بودن خترج شده تلفظ می شود ، حرف متحرکی که حرکت آن کسره باشد مکسور نامیده می شود.

از ترکیب حرف <<ب>> که یک حرف الفبا و صامت است ، با حرکت ( مصوت ) >> – << یک کلمه درست شده است.

کوتاه ترین کلمه ای است که از یک حرف الفبا و یک حرکت ( مصوت ) تشکیل شده باشد ، معمولا کلمه ها از چند حرف تشکیل می شوند و هر حرف یک حرکت آن یک بخش از کلمه را تشکیل می دهد. حرفهای ساکن یک کلمه به حرکت حرف قبل از خود می چسبد. هیچ گاه حرف اول یک کلمه نمیتواند ساکن باشد. اگر یک کلمه از یک حرف تشکیل شده باشد حتما باید متحرک باشد. مانند << ب >> که یک کلمه یک بخشی است. شکل این کلمه << ب >> و نام آن << باء مکسور >> است.

به کلماتی مانند << ب >> موجب مجرور شدن کلمه بعد از خود می شوند << حروف جر >> می گویند. کلمه سه نوع است اسم ، فعل و حرف . حروف دسته ای از کلمات هستند که معنی مستقلی از خود ندارند. << حرف جربا >> در زبان فارسی گاهی به معنی << با >> ، << به >> اشت . معنی << حرف جرباء >> در زبان فارسی گاهی با معنی << با >> ، << به >> است. معنی << حرف جر باء >> به معنی کلماتی که قبل و بعد از آن می آید بستگی دارد. کلمه ای که بعد از << حرف جر باء >> می آید << مجرور >> نام دارد. یک کلمه << مجرور >> کلمه ای است که حرکت حرف آخر آن << تنوین جر یا کسره >> باشد.

تنوین نون ساکنی است که در آخر برخی از کلمه ها می آید ، خوانده می شود ولی نوشته نمی شود. << تنوین >> سه نوع است : << تنوین جر – >> ، << تنوین نصب ا >> و << تنوین رفع >>. تنوین مخصوص دسته ای از کلمات است که << اسم >> نام دارند. << اسم >> کلمه ای است که معنی مستقلی دارد ولی به زمان خاصی دلالت نمی کند. << تنوین >> آخر اسم هایی می آید که ناشناخته هستند.

به اسم هایی که ناشناخته هستند << نکره >> می گویند. اسمهای شناخته شده << معرفه >> نام دارند و هیچ گاه تنوین نمی گیرند. علامت کجرور بودن اسم های معرفه << کسره – >> است. کلمه << اسم >> با اینکه پس از << حرف جر باء >> قرار گرفته است << تنوین >> نگرفته و حرکت حرف آخر آن << کسره – >> است زیرا << اسم >> یک اسم معرفه ( شناخته شده ) است. یک دسته از اسم های شناخته شده ( معرفه ) اسم هایی هستند که به اسم دیگری اضافه می شوند مانند << اسم >> که به اسم << الله >> اضافه شده است. در این صورت اسم اول که اضافه شده است << مضاف >> و اسم دوم << مضاف الیه >> نام دارد. به اسم های معرفه ای که << مضاف >> هستند << معرفه به اضافه >> گفته می شود. << کسره – >> حرف آخر << الله >> به دلیل مضاف الیه بودن آن است.

هر اسمی که << مضاف الیه >> باشد << مجرور >> است ، یعنی حرکت حرف آخر آن << تنوین جر >> یا << کسره >>است و. در ابتدای برخی از اسم های معرفه << ال >> می آید . << ال >> که به آن الف و لام گفته می شود . از یک همزه مفتوح و لام ساکن تشکیل شده است . << ال >> مخصوص اسم های معرفه است و هیچگاه اول اسم های نکره نمی آید. از آنجا که یک اسم یا معرفه است یا نکره << ال >> و << تنوین >> با هم در یک اسم نمی آیند . کلماتی مانند << الله >> ، << الرحمن >> ، << الرحیم >> و << الحمد >> که با << ال >> شروع شده اند << معرفه به ال >> گفته می شود.

چنان که ملاحضه می شود مطالب برای سطح ۱ بسیار ریز و کامل بیان می شود . در حالیکه همین مطالب برای سطح ۲ به طور خلاصه بیان می گردد.

 

صفحه اول جزوه مفاهیم قرآن کریم سطح ۲ :

بسم الله الرحمن الرحیم

<< بسم >> جار و مجرور متعلق به فعل محذوف << ابد >> است. باء حرف جر و اسم مجرور است. علامت جر کسره ظاهره است. به جار و مجرور شبه جمله نیز گفته می شود. شبه جمله جمله ای است که متعلق آن حذف شده است. جمله در زبان عربی یا با اسم شروع می شود یا با فعل. اگر جمله با اسم شروع شود به آن جمله اسمیه می گویند و اگر با فعل شروع شود به آن جمله فعلیه می گویند. << بسم الله الرحمن الرحیم >> نیز یک جمله است. اما چون با حرف جر << باء >> شروع شده است باید یک فعل یا شبه فعل را در تقدیر بگیریم که این حرف جر و مجرورش به آن تعلق گرفته است.

اگر فعل در تقدیر گرفته شود << بسم الله الرحمن الرحیم >> یک جمله فعلیه خواهد بود. مفسرین غالبا فعل محذوف << ابدء >> را در تقدیر گرفته اند. << اسم >> یک کلمه معرب است و علامت اعراب در حرف آخر آن ظاهر می شود. علت تنوین نگرفتن آن مضاف بودن آن است. به عبارت دیگر << اسم >> معرفه به اضافه است. زیرا به اسم << الله >> اضافه شده است. بنابراین << الله >> معرفه است و موصوف واقع شده با دو اسم << الرحمن >> و <<الرحیم >> توصیف شده است. صفت در چهار مورد از موصوف تبعیت می کند: << مفرد و مثنی و جمع بودن >> ، << مذکر و مونث بودن >> ، <<معرفه و نکره بودن >> و << اعراب >> دو صفت << الرحمن >> و << الرحیم >> مانند << الله >> مفرد ، مذکر ، معرفه و مجرور هستند. هر سه این اسم ها معرفه به ال هستند. << الله >> اسم جلاله خداوند و << الرحمن >> و << الرحیم >> هر دو صیغه مبالغه از ریشه << رحم >> و به معنی بسیار بخشنده و بسیار مهربان هستند. بنابراین معنی جمله << بسم الله الرحمن الرحیم >> می شود به نام خداوند بسیار بخشنده و مهربان ( شروع می کنم).

الحمد لله رب العالمین

<< الحمد لله >> یک جمله اسمیه است جمله اسمیه جمله ای است که با اسم شروع می شود و به دوام و ثبات دلالت می نماید. جمله اسمیه از دو بخش مبتدا و خبر تشکیل می شود.

<< مبتدا >> اسم مرفوع و معرفه ای است که در ابتدای جمله اسمیه می آید و درباره آن خبری داده می شود. عامل مرفوع بودن مبتدا در ابتدا قرار گرفتن آن است. مانند: << الحمد >> که ضمه حرف آخر نشانه مرفوع بودن آن است. << الحمد >> معرب است که نشانه اعراب در حرف آخر آن ظاهر است. علائم رفع عبارتند از : << ضمه >> ، << تنوین >> و << واو >>

<<خبر>> : اسم مرفوع و غالبا نکره ای است که بعد از مبتدا می آید و تمام کننده معنای مبتدا می باشد. خبر ممکن است یکی از شش صورت <<اسم مفرد جامد>> ، << اسم مفرد مشتق >> ، << جمله اسمیه >> << جمله فعلیه >> ، << شبه جمله (ظرف) >> و << شبه جمله (جار و مجرور) >> باشد. اگر خبر << شبه جمله >> باشد. لازم است فعل یا شبه فعلی ( اسم فاعل ، اسم مفعول ، مصدر و … ) در تقدیر گرفته شود. فعل یا شبه فعلی که در تقدیر گرفته می شود متعلق شبه جمله است و ممکن است یکی از فعلهای ( کان = بود ، ثبت = ثابت شد ، … ) یا اسم فاعل انها (کائن ، ثابت، …) باشد.

 

 

 

خبر مبتدایی که شبه جمله ای بعد از آن می آید همان فعل یا سبه فعلی می باشد که در تقدیر است. مانند : شبع فعل کائن یا ثابت که در جمله << الحمدلله >> در تقدیر گرفته می شود. این جمله اسمیه چنین ترکیب می شود : << الحمد >> مبتدا ، مرفوع ، علامت رفع ان ضمه حرف آخر. << ل >> حرف جر. << الله >> لفظ جلاله ، مجرور ، علامت جر ان کسره حرف آخر. << جار و مجرور >> متعلق به خبر محذوف تقدیر ان ثابت. به این صورت فراگیران با اغلب مطالب صرف و نحو عربی آشنا خواهند شد و به تجزیه و ترکیب کلمات و ترجمه جملات توانایی می یابند و بریا ورود به دوره بعد اماده می شوند.

 

صفحه اول جزوه مفاهیم قرآن کریم سطح ۳ :

جدول اعراب الفاظ سوره حمد

در این سطح توضیح و تعریف مطالب صرف و نحو ضرورت ندارد. نگارنده جلد دوم نهج البلاغه آموزشی را به عنوان کمک درس به طلاب این دوره پیشنهاد می کند. مطالب به صورت پرسش و پاسخ و توسط خود طلاب در کلاس بیان می شود.

برای ورود به کانال تلگرام بهار دل کلیک کنید

وبسایت بهار دل

admin

دیدگاه کاربران ...

تعداد دیدگاه : 0

    لطفا قبل از ارسال سئوال یا دیدگاه سئوالات متداول را بخونید.
    جهت رفع سوالات و مشکلات خود از سیستم پشتیبانی سایت استفاده نمایید .
    دیدگاه ارسال شده توسط شما ، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
    دیدگاهی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با مطلب باشد منتشر نخواهد شد.

    دیدگاه خود را بیان کنید

جدیدترین محصولات